Đằng sau việc điều chỉnh một tấm vé tham quan không đơn thuần là câu chuyện tăng hay giảm một mức phí. Nghị quyết đặt ra một bài toán lớn hơn: làm thế nào tạo thêm nguồn lực để bảo tồn và nâng cao chất lượng các thiết chế văn hóa, nhưng đồng thời vẫn bảo đảm quyền tiếp cận, hưởng thụ văn hóa của người dân.

Một Thành phố - một chính sách thống nhất

Sự cần thiết trước hết xuất phát từ thực tiễn sau sắp xếp đơn vị hành chính. Việc thu phí tham quan bảo tàng, di tích trên địa bàn Thành phố vẫn đang được thực hiện theo 05 nghị quyết của 03 địa phương trước đây, với nhiều mức thu và chính sách miễn, giảm khác nhau. Việc ban hành một nghị quyết mới vì vậy là cần thiết để từng bước thống nhất chính sách trên toàn địa bàn Thành phố.

Nghị quyết lần này điều chỉnh đối với hệ thống bảo tàng, di tích có tính chất khá đa dạng, từ Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, Bảo tàng Lịch sử Thành phố, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh đến Bảo tàng Bà Rịa - Vũng Tàu, Bạch Dinh, Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Nhà tù Côn Đảo và một số bảo tàng hiện chưa tổ chức thu phí.

Điều này cho thấy ý nghĩa của Nghị quyết không chỉ nằm ở việc xác lập một biểu phí mới mà còn là bước sắp xếp lại chính sách quản lý các thiết chế văn hóa trong không gian Thành phố mới, tạo nền tảng để tiếp tục nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống bảo tàng, di tích trong thời gian tới.

Tăng phí phải đi cùng tăng chất lượng

Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của Nghị quyết là điều chỉnh mức thu đối với các bảo tàng, di tích đang tổ chức thu phí.

Theo Nghị quyết, mức thu 60.000 đồng/người/lượt áp dụng đối với Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Lịch sử Thành phố, Bảo tàng Bà Rịa - Vũng Tàu và Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Nhà tù Côn Đảo; riêng Di tích lịch sử Bạch Dinh có mức thu 30.000 đồng/người/lượt.

Việc điều chỉnh này có cơ sở từ thực tế các mức thu hiện hành đã được ban hành từ giai đoạn 2017 - 2020, đến nay đã qua khoảng 6 - 9 năm. Trong thời gian đó, chi phí vận hành, bảo trì cơ sở vật chất, nhân công cũng như yêu cầu đổi mới nội dung trưng bày, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số ngày càng cao.

Tuy nhiên, vấn đề quan trọng hơn mức tăng là người dân và du khách sẽ nhận lại điều gì từ mức phí mới.

Tại phiên thảo luận, quan điểm được đặt ra rất rõ: tăng mức thu phải gắn với nâng cao chất lượng phục vụ. Khi người dân và du khách trả mức phí cao hơn, họ cần được thụ hưởng một chất lượng tương xứng hơn, từ cơ sở vật chất, nội dung và phương thức trưng bày, thuyết minh, ứng dụng công nghệ đến các chương trình trải nghiệm và dịch vụ tiện ích.

Đây cũng là hướng tiếp cận cần thiết nếu muốn bảo tàng vượt ra khỏi mô hình một nơi chủ yếu “lưu giữ và trưng bày hiện vật”, để trở thành một không gian văn hóa có khả năng kể chuyện, giáo dục, tương tác và tạo trải nghiệm.

Một hiện vật có giá trị nhưng cách trưng bày thiếu hấp dẫn sẽ khó tạo được kết nối với công chúng. Ngược lại, khi lịch sử được kể bằng những phương thức hiện đại, có công nghệ hỗ trợ, có trải nghiệm và có những câu chuyện đủ sức chạm tới người xem, bảo tàng có thể trở thành điểm đến hấp dẫn đối với cả người dân Thành phố lẫn du khách trong nước và quốc tế.

Vì vậy, giá trị thực sự của chính sách không nên được đo bằng số thu ngân sách tăng thêm bao nhiêu, mà cần được nhìn từ câu hỏi: sau khi điều chỉnh mức phí, chất lượng bảo tàng và trải nghiệm của công chúng thay đổi như thế nào?

Ông Phạm Ngọc Hải - Ủy viên Ban VHXH HĐND Thành phố phát biểu thảo luận về việc thu phí di tích, bảo tàng tại kỳ họp

Nguồn thu cần quay trở lại phục vụ di sản và công chúng

Nghị quyết quy định các bảo tàng, di tích thực hiện thu phí được giữ lại 100% số tiền phí thu được để quản lý, sử dụng theo quy định của pháp luật.

Quy định này tạo điều kiện để nguồn thu trở thành một trong những nguồn lực phục vụ hoạt động của chính các thiết chế văn hóa. Nhưng cùng với đó là yêu cầu sử dụng nguồn thu hiệu quả, công khai và ưu tiên cho việc nâng cao chất lượng hoạt động. Đây cũng là nội dung được nhấn mạnh tại phiên thảo luận.

Nếu nguồn lực tăng thêm được chuyển hóa thành những phòng trưng bày tốt hơn, phương thức thuyết minh hiện đại hơn, số hóa hiện vật, các chương trình giáo dục di sản cho học sinh, không gian trải nghiệm hấp dẫn hơn và những dịch vụ thuận tiện hơn cho khách tham quan thì việc điều chỉnh phí sẽ tạo ra một vòng tuần hoàn tích cực: nguồn thu tốt hơn – đầu tư tốt hơn – trải nghiệm tốt hơn – thu hút công chúng tốt hơn – giá trị di sản được phát huy tốt hơn. Đó mới là mục tiêu lâu dài của chính sách.

Chưa thu phí 4 bảo tàng: một khoảng lùi cần thiết

Một điểm đáng chú ý khác là Nghị quyết không đặt mục tiêu thu phí đồng loạt tất cả các bảo tàng.

Bốn đơn vị gồm Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Tôn Đức Thắng, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ và Bảo tàng Bình Dương trước mắt chưa tổ chức thu phí.

Đây là phương án thận trọng và có cơ sở thực tiễn.

Các đơn vị này trước đây chưa tổ chức thu phí, trong khi điều kiện cơ sở vật chất, chất lượng trưng bày, khả năng cung cấp dịch vụ cũng như tính chất, chức năng và đối tượng phục vụ của từng bảo tàng không giống nhau. Vì vậy, việc chưa thu ngay tạo điều kiện để Thành phố tiếp tục đánh giá toàn diện trước khi quyết định chính sách phù hợp.

Vấn đề cần xem xét không chỉ là một bảo tàng “có thể thu bao nhiêu”, mà trước hết phải trả lời được: bảo tàng đã cung cấp một sản phẩm văn hóa đủ chất lượng để thu phí hay chưa; đối tượng công chúng chủ yếu là ai; việc thu phí sẽ tác động thế nào đến khả năng tiếp cận của người dân; và nguồn thu dự kiến có thực sự tạo ra sự thay đổi đáng kể cho hoạt động của bảo tàng hay không?

Do đó, đối với 4 bảo tàng này, việc tiếp tục rà soát cơ sở vật chất, phương án trưng bày, chất lượng dịch vụ bảo đảm tương xứng với mức thu, đối tượng phục vụ, tác động xã hội trước khi xem xét tổ chức thu phí là cần thiết.

Không để tấm vé trở thành rào cản tiếp cận văn hóa

Một chính sách phí đối với bảo tàng, di tích chỉ thực sự hợp lý khi giải quyết được đồng thời hai yêu cầu: tạo nguồn lực cho thiết chế văn hóa và bảo đảm cơ hội hưởng thụ văn hóa của người dân. Đây là điểm đáng chú ý trong Nghị quyết lần này.

Theo đó, trẻ em; học sinh, sinh viên; người khuyết tật đặc biệt nặng; người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo được miễn phí tham quan.

Nghị quyết đồng thời quy định giảm 50% phí tham quan đối với các đối tượng được hưởng chính sách ưu đãi hưởng thụ văn hóa; người cao tuổi; người khuyết tật nặng; người có công với cách mạng; đồng bào dân tộc thiểu số ở các xã có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú theo quy định.

Đáng chú ý là chính sách miễn hoàn toàn phí tham quan cho học sinh, sinh viên. Cách tiếp cận này cho thấy bảo tàng không chỉ được nhìn nhận như một điểm tham quan, mà còn phải thực hiện chức năng giáo dục.

Đối với thế hệ trẻ, bảo tàng chính là một “lớp học ngoài nhà trường”, nơi lịch sử, văn hóa và ký ức đô thị có thể được tiếp cận trực quan hơn những trang sách. Vì vậy, việc mở rộng cơ hội để học sinh, sinh viên đến với bảo tàng có ý nghĩa lâu dài đối với giáo dục lịch sử, văn hóa và hình thành ý thức gìn giữ di sản.

Chính sách miễn, giảm phí vì vậy tạo ra một điểm cân bằng quan trọng: có điều chỉnh mức thu đối với nhóm có khả năng chi trả, nhưng vẫn dành không gian chính sách đủ lớn để các nhóm cần được ưu tiên không bị tấm vé tham quan ngăn cản cơ hội tiếp cận di sản.

Điều quan trọng sau khi Nghị quyết được thông qua

Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 01/10/2026. Khoảng thời gian từ khi được thông qua đến khi chính thức áp dụng cũng là thời gian cần thiết để các đơn vị chuẩn bị điều kiện triển khai và thông tin đầy đủ đến người dân, du khách.

Bởi khi nhiều mức phí được điều chỉnh tăng, truyền thông chính sách không nên chỉ dừng ở việc thông báo “giá vé mới là bao nhiêu”. Điều cần giải thích rõ hơn là vì sao phải điều chỉnh, nguồn lực tăng thêm sẽ được sử dụng như thế nào và người dân sẽ được hưởng chất lượng dịch vụ tốt hơn ra sao.

Đây cũng là đề nghị được nêu tại kỳ họp: cần thông tin, tuyên truyền và công khai đầy đủ trước khi triển khai; giải thích rõ mục tiêu của việc điều chỉnh là tạo thêm nguồn lực để bảo tồn, đầu tư và nâng cao chất lượng hoạt động của bảo tàng, di tích, qua đó tạo sự chia sẻ và đồng thuận của người dân, du khách.

Sau khi chính sách đi vào cuộc sống, việc theo dõi và đánh giá tác động cũng cần được thực hiện thường xuyên. Không chỉ theo dõi số tiền thu được, mà cần quan tâm lượng khách trước và sau khi tăng phí, cơ cấu khách, mức độ hài lòng, chất lượng dịch vụ được cải thiện ra sao, tỷ lệ nguồn thu được tái đầu tư và đặc biệt là khả năng tiếp cận bảo tàng của người dân.

Để bảo tàng thực sự trở thành một phần của đời sống đô thị

Nhìn rộng hơn, Nghị quyết về phí tham quan đặt ra một vấn đề lớn hơn đối với sự phát triển văn hóa của Thành phố Hồ Chí Minh: chúng ta muốn hệ thống bảo tàng của Thành phố đứng ở đâu trong đời sống của người dân và trong bản đồ du lịch, văn hóa của một đô thị lớn?

Một bảo tàng tốt không chỉ là nơi bảo quản quá khứ. Đó phải là nơi quá khứ có thể đối thoại với hiện tại; nơi trẻ em muốn đến, người dân muốn quay lại và du khách coi là một phần không thể thiếu khi tìm hiểu Thành phố.

Vì vậy, điều chỉnh phí chỉ là một công cụ. Đích đến cuối cùng vẫn phải là nâng chất lượng bảo tàng, bảo tồn tốt hơn di sản và đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Với cách tiếp cận đó, việc HĐND Thành phố thông qua Nghị quyết lần này có thể được xem là bước khởi đầu cho một yêu cầu cao hơn: nguồn lực tăng thêm phải được chuyển hóa thành chất lượng; chất lượng phải tạo thêm sức hấp dẫn; và sức hấp dẫn của bảo tàng phải góp phần làm giàu đời sống văn hóa của Thành phố.

Một tấm vé có thể có giá 30.000 hay 60.000 đồng, nhưng giá trị mà người dân mang về sau mỗi lần bước ra khỏi bảo tàng phải lớn hơn nhiều: đó là hiểu biết về lịch sử, sự kết nối với văn hóa và ý thức trân trọng những giá trị được trao truyền từ quá khứ./.

Duyên An