Không chỉ bổ sung thêm một đạo luật vào hệ thống pháp luật, dự án Luật Phát triển đô thị được kỳ vọng sẽ tạo ra bước chuyển căn bản trong tư duy quản trị và phát triển đô thị của Việt Nam. 

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn từng nhấn mạnh đây là lần đầu tiên xây dựng Luật Phát triển đô thị. Đạo luật này không chỉ tháo gỡ những điểm nghẽn hôm nay mà phải tạo ra không gian phát triển cho nhiều thập niên tới, không chỉ áp dụng cho riêng TP.HCM mà còn cho cả các đô thị khác. 

"Dự án Luật Phát triển đô thị phải làm sao để TP.HCM và các thành phố bứt phá đi lên, để đạt được mục tiêu tăng trưởng hai con số. Đây là vấn đề rất quan trọng", Chủ tịch Quốc hội nói.

Luật Phát triển đô thị xác lập rõ quyền hạn của chính quyền đô thị

Thực tế, trong nhiều năm qua, TP.HCM đã được Quốc hội trao nhiều cơ chế đặc thù. Những cơ chế đó mang lại kết quả tích cực, giúp thành phố chủ động hơn trong huy động nguồn lực, tổ chức bộ máy và triển khai một số dự án trọng điểm. 

Tuy nhiên, bản chất của cơ chế đặc thù vẫn là giải pháp cho từng giai đoạn, từng vấn đề cụ thể. 

Điều mà TP.HCM cần trong giai đoạn phát triển mới là một nền tảng pháp lý ổn định, lâu dài và có tính hệ thống. 

Đó là một đạo luật xác lập rõ ràng quyền hạn của chính quyền đô thị; quy định minh bạch trách nhiệm của từng cấp chính quyền; tạo hành lang pháp lý để thành phố chủ động quyết định những vấn đề thuộc phạm vi quản lý; đồng thời bảo đảm sự thống nhất với các luật chuyên ngành khác.

Với TP.HCM, điều quan trọng nhất không phải là có thêm bao nhiêu cơ chế, mà là có đủ quyền để chịu trách nhiệm đến cùng đối với những quyết định của mình.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy TP.HCM (ngày 27-4) nhấn mạnh TP.HCM cần nhận thức rõ mục tiêu tăng trưởng hai con số của thành phố gắn với vai trò dẫn dắt phát triển cả nền kinh tế, không phải chỉ đạt số lượng tăng trưởng mà bỏ qua chất lượng và nền tảng; không để vốn, đất đai, dự án hay cơ hội bị ách tắc; tiếp tục quyết đoán tháo gỡ dứt điểm vướng mắc về pháp lý, quy hoạch, đầu tư; đẩy nhanh giải ngân đầu tư công.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu Luật Đô thị đặc biệt (nay là Luật Phát triển đô thị) cần đặt trọng tâm cải cách vào thể chế phát triển. Nghị quyết và Luật phải phản ánh đúng tầm vóc, vị thế và sứ mệnh của TP.HCM, phải tập trung tạo đột phá về thể chế và quản trị, nâng cao tự chủ tài khóa, công cụ tài chính hiện đại, cho phép thành phố giữ lại nguồn lớn hơn và chủ động huy động vốn.

Đồng thời cho phép thành phố thử nghiệm thể chế mới; phân cấp mạnh và quyền thiết kế chính sách với đặc thù một siêu đô thị; cơ chế trọng dụng nhân tài vượt trội, những điều này để mở đường cho thành phố phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới.

Thay đổi mô hình quản trị, trao quyền dứt khoát

Nhìn từ góc độ quản trị đô thị, TP.HCM hôm nay không còn là thành phố của mười hay hai mươi năm trước, GS.TS Vũ Minh Khương (Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore) nhìn nhận sau khi mở rộng không gian phát triển, TP.HCM đang đứng trước cơ hội lịch sử để vươn lên thành đại đô thị có sức cạnh tranh toàn cầu. 

Theo ông, điều quyết định không còn là mở rộng quy mô hay tăng thêm nguồn lực, mà là một cuộc cải cách mạnh mẽ về mô hình quản trị, chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị kiến tạo phát triển.  

Vì vậy TP.HCM cần chuyển từ mô hình "quản lý bằng trình ký" sang "điều hành bằng dữ liệu và kết quả", giảm tầng nấc trung gian, phân quyền mạnh hơn, tăng trách nhiệm giải trình và ứng dụng AI trong hỗ trợ ra quyết định.

Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy không ít dự án đầu tư hạ tầng, chỉnh trang đô thị, cải tạo kênh rạch, phát triển giao thông công cộng hay tái thiết các khu vực cũ đều gặp khó khăn không phải vì thiếu quyết tâm hay thiếu nguồn lực, mà bởi quá trình thực hiện chịu sự điều chỉnh của nhiều luật khác nhau, với nhiều thủ tục, nhiều cấp thẩm quyền và nhiều cơ chế phối hợp.

Trong khi đó, PGS.TS Võ Trí Hảo - trọng tài viên của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) - cho rằng đáng ra Luật Phát triển đô thị phải được xây dựng từ lâu để khắc phục những bất cập, hạn chế từ "chiếc áo chung" thể chế lâu nay cản trở sự phát triển của một đô thị đặc biệt như TP.HCM. 

Theo ông, từ trước tới nay Quốc hội đã có những nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM nhưng kết quả thực hiện chưa đạt được như mục tiêu và kỳ vọng. Các nghị quyết thường mở đầu bằng việc trao quyền rất rộng, nhưng lại kết thúc bằng điều kiện phải có sự chấp thuận của các bộ, ngành trung ương, khiến quyền đó bị "vô hiệu hóa" trên thực tế. 

Nói cách khác, sau khi xin Bộ Chính trị, Quốc hội để có được nghị quyết, TP.HCM vẫn phải đi xin ý kiến của các bộ, ngành khi thực hiện các cơ chế, chính sách. 

Xây dựng Luật Phát triển đô thị sâu xa có mục tiêu nhằm phá vỡ vướng mắc, hạn chế này để TP.HCM được trao quyền tự quyết, tự chịu trách nhiệm cao hơn, đột phá hơn. Những đô thị đặc biệt lớn như TP.HCM, Hà Nội và các đô thị đóng vai trò động lực nền kinh tế (Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng và Cần Thơ…) đều cần những luật riêng như thế này.

Cũng theo ông Hảo, luật cũng sẽ ý nghĩa hơn nghị quyết, bởi tạo ra sự ổn định, khuyến khích các doanh nghiệp có kế hoạch tư duy dài hạn. Đồng thời luật sẽ trao quyền dứt khoát, rõ ràng, không kèm theo điều kiện xin phép lại từ các bộ, ngành mà sẽ tạo cơ chế để địa phương được chủ động quyết định và triển khai, còn trung ương thực hiện quyền giám sát. Trung ương chỉ can thiệp khi thấy cần thiết trong thời hạn luật định. 

Đạo luật khơi thông được nguồn lực cho phát triển

Điểm đáng chú ý của dự án Luật Phát triển đô thị không chỉ nằm ở câu chuyện quản lý nhà nước, mà còn ở mục tiêu tạo lập môi trường để huy động các nguồn lực xã hội cho phát triển. Đây là yêu cầu đặc biệt cấp thiết đối với TP.HCM và các đô thị khác.

Trong nhiều năm tới, TP.HCM phải đầu tư cho hệ thống đường vành đai, metro, giao thông kết nối liên vùng, chỉnh trang đô thị, cải tạo kênh rạch, phát triển nhà ở xã hội, hạ tầng số, các trung tâm logistics, đổi mới sáng tạo...

Nếu chỉ dựa vào ngân sách nhà nước thì rất khó đáp ứng yêu cầu phát triển. Bởi vậy, điều cộng đồng doanh nghiệp và các nhà đầu tư mong đợi nhất không đơn thuần là ưu đãi, mà là môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo.

Khi luật quy định rõ cơ chế lựa chọn nhà đầu tư, phân chia rủi ro, khai thác quỹ đất, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), phát triển không gian ngầm, tái thiết các khu vực cũ hay huy động các hình thức hợp tác công - tư, niềm tin của nhà đầu tư sẽ được củng cố. Niềm tin ấy mới là nguồn lực lớn nhất.

Một đô thị không thể phát triển bằng mệnh lệnh hành chính. Đô thị chỉ phát triển khi Nhà nước thiết kế được thể chế đủ tốt để dòng vốn tư nhân, nguồn lực xã hội và sức sáng tạo của doanh nghiệp cùng tham gia giải quyết những bài toán công. Đó cũng là xu hướng mà nhiều đô thị thành công trên thế giới đã lựa chọn.

Quan trọng hơn, Luật Phát triển đô thị trở thành nền tảng để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng TP.HCM thành đô thị có năng lực cạnh tranh khu vực, là cực tăng trưởng của quốc gia và có khả năng dẫn dắt sự phát triển của toàn vùng Đông Nam Bộ. 

Các chuyên gia kỳ vọng Luật Phát triển đô thị thực sự thiết lập được một mô hình quản trị hiện đại, phân quyền rõ ràng, huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội và đặt người dân ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển. 

Đó sẽ là đạo luật kiến tạo, mở ra một chu kỳ phát triển mới cho các đô thị Việt Nam, trong đó TP.HCM có điều kiện phát huy đầy đủ vai trò đầu tàu kinh tế, trung tâm đổi mới sáng tạo và động lực tăng trưởng của cả nước.

TIẾN LONG - THÀNH CHUNG - NGỌC AN (Tuổi trẻ)

Luật Phát triển đô thị 'bệ phóng thể chế' cho giai đoạn phát triển mới