Từ năm 1908 đến năm 1921, cụ Huỳnh Thúc Kháng bị giam cầm ở Côn Đảo. Nhưng những năm tháng trong chốn “địa ngục trần gian” đó chỉ làm sáng rõ hơn cốt cách, ý chí của một người luôn nặng lòng với nước, với dân.
13 năm bị đày ở Côn Đảo
Năm 1908, phong trào chống sưu thuế ở Trung kỳ bùng nổ. Chính quyền thực dân đàn áp phong trào, bắt giữ nhiều sĩ phu yêu nước. Cụ Huỳnh Thúc Kháng bị bắt tại quê nhà, giam ở nhà lao Hội An, sau đó bị đày ra Côn Đảo.
Tại Khu Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Côn Đảo hiện nay, tên cụ Huỳnh Thúc Kháng được khắc cùng tên cụ Phan Châu Trinh tại khám 6, di tích Nhà tù Phú Hải. Đây là nơi gợi nhớ một giai đoạn đặc biệt trong cuộc đời hai chí sĩ yêu nước.
13 năm ở Côn Đảo là quãng thời gian bị tước đoạt tự do, phải chịu lao động khổ sai và sống trong điều kiện khắc nghiệt. Nhưng nhà tù không thể khuất phục ý chí của những người yêu nước. Trong thời gian này, cụ tự học tiếng Pháp, sáng tác văn thơ.
Tháng 2-1921, sau 13 năm tù đày, cụ Huỳnh Thúc Kháng được trả tự do, khép lại một chặng đường đầy gian khổ nhưng cũng làm nổi bật bản lĩnh, tư tưởng canh tân, tinh thần yêu nước và ý chí ngoan cường của một trong những chí sĩ tiêu biểu của phong trào đấu tranh đầu thế kỷ XX.
Sau khi được trả tự do, cụ Huỳnh Thúc Kháng trở về đất liền, tiếp tục hoạt động yêu nước. Những ghi chép, thơ văn trong thời gian tù đày được cụ nhớ lại, tập hợp trong Thi tù tùng thoại, trở thành một nguồn tư liệu đáng chú ý về cuộc sống của những người yêu nước tại Côn Đảo.
Trao truyền niềm tin
Hơn 20 năm gắn bó với công việc thuyết minh tại Côn Đảo, chị Trần Thị Vịnh, thuyết minh viên Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu, không nhớ hết đã bao lần kể cho du khách nghe chuyện về những người tù yêu nước từng bị lưu đày trên đảo. Là người con xứ Quảng, chị Vịnh có sự gần gũi đặc biệt khi kể về cụ Huỳnh Thúc Kháng.
Giữa vùng đảo xanh, con đường mang tên Huỳnh Thúc Kháng chạy sát Di tích Miếu Bà Phi Yến, uốn quanh núi rừng hùng vĩ Côn Đảo. Tên vị chí sĩ xứ Quảng được đặt cho một tuyến đường trên chính mảnh đất từng giam cầm ông, như một sự tri ân của hậu thế đối với cuộc đời luôn nghĩ đến nước, đến quốc dân.
Những năm tháng cụ bị lưu đày trên đảo là câu chuyện chị nhiều lần kể lại với du khách. Qua câu chuyện ấy, chị không chỉ nhắc đến 13 năm giam cầm, lao dịch mà còn nói về cách cụ giữ khí tiết, giữ niềm tin trong những năm tháng bị tước đoạt tự do.
“Càng tìm hiểu, mình càng kính trọng cụ. 13 năm ở Côn Đảo là một quãng thời gian rất dài, vậy mà cụ vẫn giữ được khí tiết, vẫn sống theo cách của mình”, chị Vịnh chia sẻ.
Côn Đảo hôm nay đang đổi thay từng ngày. Những bức tường nhà tù, chuồng cọp, khu lao động khổ sai… giờ trở thành chứng tích để các thế hệ tìm đến hiểu thêm về lịch sử đấu tranh của dân tộc. Mỗi ngày, từng đoàn khách đi qua những lối cũ, lắng nghe câu chuyện về những người từng bị lưu đày giữa trùng khơi nhưng không bao giờ khuất phục.
Trong dòng ký ức ấy, 13 năm tù đày của cụ Huỳnh Thúc Kháng là một dấu ấn đặc biệt. Nhà tù có thể giam cầm thể xác nhưng không thể giam cầm ý chí, lòng yêu nước, thương dân.
MẠNH CƯỜNG (SGGP)
