Tại kỳ họp thứ năm, HĐND TP. Hồ Chí Minh khóa XI, sẽ thông qua nghị quyết quy định tiêu chí, điều kiện, trình tự, thủ tục thực hiện dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư độc lập trước khi dự án chính được phê duyệt chủ trương đầu tư. Cơ chế mới nhằm tháo gỡ một trong những điểm nghẽn lớn nhất của các dự án trọng điểm: dự án đã sẵn sàng triển khai nhưng phải chờ nhiều năm vì chưa hoàn tất giải phóng mặt bằng.
Chuẩn bị mặt bằng sớm cho các dự án cần triển khai ngay
Thực tế cho thấy, nhiều dự án đầu tư phải dành phần lớn thời gian để thực hiện thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư. Khi dự án chính được phê duyệt mới bắt đầu chuẩn bị mặt bằng, tiến độ đầu tư thường kéo dài, chi phí bồi thường có thể tăng và nguồn lực đã bố trí chưa được sử dụng đúng kế hoạch.
Nghị quyết sẽ được HĐND TP. Hồ Chí Minh thông qua cho phép công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được lập thành một dự án độc lập, tổ chức thực hiện trước khi dự án chính được phê duyệt chủ trương đầu tư.
Cơ chế này áp dụng đối với các dự án lớn, quan trọng, cần triển khai ngay theo chỉ đạo của cấp có thẩm quyền; bao gồm dự án đầu tư công, dự án theo phương thức đối tác công tư có sử dụng vốn ngân sách hoặc nguồn vốn hợp pháp khác của Thành phố, dự án đầu tư và dự án xây dựng cấp bách, khẩn cấp.
Dự án chính phải thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Như vậy, việc thực hiện bồi thường độc lập không được áp dụng tràn lan mà chỉ dành cho những dự án đáp ứng đầy đủ tiêu chí về tính chất, quy mô và yêu cầu tiến độ.
Điểm cốt lõi của nghị quyết là thay đổi thứ tự chuẩn bị dự án. Thành phố có thể xử lý sớm công việc thường mất nhiều thời gian nhất, tạo mặt bằng để dự án chính triển khai ngay sau khi hoàn tất thủ tục đầu tư. Quãng thời gian chờ đợi giữa quyết định đầu tư và khởi công công trình vì thế có thể được rút ngắn đáng kể.
Không thu hồi đất khi chưa xác định rõ dự án và nguồn vốn
Thực hiện bồi thường trước khi dự án chính được phê duyệt có thể đẩy nhanh tiến độ, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt. Nếu phạm vi dự án chưa rõ, nguồn vốn chưa bảo đảm hoặc dự án chính sau đó thay đổi, người dân có thể bị ảnh hưởng trong khi đất đã được thu hồi.
Nghị quyết đã đặt ra sáu điều kiện bắt buộc trước khi dự án bồi thường được xem xét.
Trước hết, dự án chính phải có ý kiến chỉ đạo của cấp có thẩm quyền cho phép triển khai. Phạm vi, ranh giới, nhu cầu sử dụng đất và diện tích dự kiến thu hồi phải được xác định sơ bộ trên cơ sở quy hoạch, phương án tuyến, vị trí công trình hoặc tài liệu hợp pháp khác.
Cơ quan chuẩn bị dự án phải xác định sơ bộ số hộ dân, tổ chức, cá nhân bị ảnh hưởng; nhu cầu bố trí tái định cư; tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và nguồn vốn dự kiến.
Một điều kiện có tính quyết định là phải chứng minh khả năng cân đối vốn. Sở Tài chính có trách nhiệm xác nhận bằng văn bản về nguồn vốn và khả năng bố trí vốn từ ngân sách Thành phố hoặc nguồn hợp pháp khác.
Phạm vi dự án bồi thường phải phù hợp với nhu cầu sử dụng đất của dự án chính, không vượt quá diện tích cần thiết và không làm phát sinh việc thu hồi đất ngoài nhu cầu thực tế.
Những yêu cầu này giúp phân biệt việc chủ động chuẩn bị mặt bằng với việc thu hồi đất khi dự án còn thiếu căn cứ. Thành phố có thể đi trước một bước về tiến độ, nhưng không được đi trước khi các điều kiện về pháp lý, phạm vi và nguồn lực chưa được xác định.
Quy định rõ thời hạn và thẩm quyền giải quyết
Nghị quyết quy định thời hạn cụ thể đối với từng khâu để tránh hồ sơ kéo dài qua nhiều cơ quan.
Trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ khi nhận được ý kiến cho phép triển khai dự án chính, Sở Nông nghiệp và Môi trường phải đề xuất UBND Thành phố lựa chọn chủ đầu tư dự án bồi thường. Chủ tịch UBND Thành phố quyết định lựa chọn chủ đầu tư trong 3 ngày làm việc tiếp theo.
Chủ đầu tư dự án chính có 5 ngày làm việc để cung cấp đầy đủ thông tin, hồ sơ về phạm vi, quy mô và nhu cầu sử dụng đất. Sau khi nhận đủ tài liệu, chủ đầu tư dự án bồi thường có 20 ngày làm việc để xác định sơ bộ diện tích đất thu hồi, số trường hợp bị ảnh hưởng, nhu cầu tái định cư, tổng kinh phí và lập báo cáo đề xuất.
Sở Tài chính xem xét nguồn vốn và khả năng cân đối vốn trong 5 ngày làm việc. Cơ quan có thẩm quyền thẩm định hồ sơ, lập báo cáo và trình quyết định theo thời hạn được quy định cụ thể.
Đối với dự án có phạm vi thu hồi đất từ hai xã, phường, đặc khu trở lên hoặc có tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư từ 1.600 tỷ đồng trở lên, Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì thẩm định, trình Chủ tịch UBND Thành phố quyết định.
Dự án nằm trong phạm vi một đơn vị hành chính cấp xã và có tổng kinh phí dưới 1.600 tỷ đồng do cơ quan quản lý đất đai cấp xã thẩm định, trình Chủ tịch UBND cùng cấp quyết định.
Việc phân định thẩm quyền theo phạm vi ảnh hưởng và quy mô kinh phí giúp xử lý hồ sơ gần với địa bàn hơn, đồng thời giữ quyền quyết định của Thành phố đối với những dự án lớn hoặc liên quan đến nhiều địa phương.
Tiến độ dự án phải đi cùng quyền lợi của người dân
Nghị quyết khẳng định việc thực hiện dự án bồi thường độc lập không thay thế thủ tục lập, thẩm định, quyết định chủ trương đầu tư và các thủ tục pháp lý của dự án chính.
Sau khi dự án bồi thường được quyết định, việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư vẫn phải thực hiện theo pháp luật đất đai. Cơ quan thực hiện có trách nhiệm bảo đảm công khai, minh bạch, đúng đối tượng, đúng chính sách và bảo vệ đầy đủ quyền, lợi ích hợp pháp của người có đất bị thu hồi.
UBND cấp xã tham gia xác định ranh giới, số hộ bị ảnh hưởng, nhu cầu tái định cư và trực tiếp thực hiện các nhiệm vụ thuộc thẩm quyền. Đây là cấp chính quyền gần người dân nhất, có trách nhiệm kịp thời tiếp nhận, báo cáo và xử lý những vấn đề phát sinh trên địa bàn.
Chủ đầu tư dự án chính phải cung cấp chính xác thông tin, bảo đảm nguồn lực và điều kiện triển khai dự án theo tiến độ dự kiến. Nếu dự án chậm, thay đổi, tạm dừng hoặc không tiếp tục thực hiện do nguyên nhân thuộc trách nhiệm của mình, chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm.
Trường hợp dự án chính thay đổi phạm vi, quy mô, tiến độ hoặc chấm dứt, UBND Thành phố phải rà soát toàn bộ chi phí đã thực hiện, diện tích đất đã thu hồi, tài sản liên quan và nghĩa vụ đối với người dân để xử lý theo quy định. Cơ chế này nhằm ngăn tình trạng đất đã thu hồi nhưng dự án không triển khai, ảnh hưởng kéo dài đến đời sống và quyền lợi của người dân.
Nghị quyết tạo thêm một công cụ để TP. Hồ Chí Minh chuẩn bị mặt bằng sớm cho các dự án trọng điểm. Hiệu quả của chính sách sẽ được đo bằng thời gian thực tế được rút ngắn, số dự án được triển khai đúng tiến độ và việc người dân trong khu vực thu hồi đất được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thỏa đáng.
Đẩy nhanh giải phóng mặt bằng là yêu cầu cần thiết, nhưng không thể đánh đổi bằng sự thiếu chặt chẽ. Tinh thần của nghị quyết là làm sớm những phần việc đã đủ điều kiện, xác định rõ trách nhiệm và giữ nguyên yêu cầu cao nhất: tiến độ phát triển của Thành phố phải gắn với quyền và lợi ích hợp pháp của người dân./.
Châu Vũ
